AVANT GARDE
de mens als maat der dingen
De les van de Renaissance betreft vooral het vermogen om een nieuw gebouw uit te vinden dat zowel gebaseerd is op de oude proportieleer van de Antieken (ontleend aan de ruïnes en de geschriften) als op nieuwe ontwerpmethoden zoals het perspectief. Er ontstond een antropocentisch wereldbeeld met de mens als ‘uomo universalis’, dat ons nu nog altijd in zijn greep tracht te houden, ook al sprak Nietzsche reeds in de 19e eeuw van een ‘menselijk, al te menselijk’.

De architect-kunstenaar Brunelleschi realiseert de nieuwe ruimteopvatting door zijn uitvinding van het centraalperspectief op het Middeleeuwse plein voor het Florentijnse stadhuis te projecteren. Maar als hij tezamen met andere opdrachten voor de Gilden een grote koepel – als de inventieve reconstructie van het Romeinse Pantheon - op de Gotische kathedraal Santa Maria del Fiore weet te plaatsen is op onweerlegbare wijze het Humanisme tot uitdrukking gebracht.

Alberti toonde - meer als architect-wetenschapper - zijn inventiviteit door een eveneens bestaande Gotische kerk, de Santa Maria Novella, van een klassiek geproportioneerde gevel te voorzien. Zijn ontwerp voor de Santa Andrea te Mantua toont met zijn terugkeer op de Romeinse triomfboog een concept, dat met een repetitie ervan een kerkgebouw schept, dat aan de gotische kathedraal een alternatief biedt.

Beide architecten tonen een intrigerende synthese tussen het Antieke repertoire en een moderne interpretatie ervan. Ook nu ontstaan talloze concepten (denkbeelden) die door de studie van voorbeelden (paradigma’s of precedenten) tot architectonische uitvindingen leiden. Het gaat hier zowel om een breuk als om een voortzetting van het verleden. We spreken dan van een kritische of creatieve imitatie die zich van een slaafse navolging onderscheidt.

De term Avant Garde is bij uitstek verbonden met het 20e-eeuwse élan van de moderne beweging, maar zo merkt de historicus Benevolo op, als hij de wortels van een falende Moderne Architectuur rond de jaren ’70 blootlegt :
het is in de Renaissance begonnen met ‘the new inventors’ zoals Brunelleschi, die op grond van het Romeinse Pantheon zijn koepelontwerp te Florence opnieuw ‘uitvindt’ en zoals Alberti, die voor zijn kerkontwerp in Mantua de Romeinse triomfboog inzet om de nieuwe tijd en mentaliteit aan te kondigen.
Het gaat hier om via nieuwe inzichten in de proporties en geometrie van de architectuur, in het perspectief en in de nieuwe politieke verhoudingen een voorsprong af te dwingen : zo stuwt deze avant garde vooral een artistieke ontwikkeling. Een ander historicus Rykwert zal op de First Moderns wijzen, die tijdens de Verlichtingsperiode de wetenschappelijke ontwikkeling van architectuur voorstaan. Tenslotte zal Tafuri de avant garde een elitaire houding verwijten, maar vooral de vraag stellen naar de overschatting van de architectuur als middel om de wereld te verbeteren, Wat na de heldenrol van de architect tenslotte overblijft is zijn eigen discipline, ingebed in een historisch besef, maar nog altijd met de uitdaging om met een vermetel ontwerp de zekerheden van het bestaan te ondervragen en te prikkelen.

Naast het feit, dat de Renaissance een periode betreft, waarin de Klassieke Oudheid, met name het culturele erfgoed van het Romeins Imperium, wordt gereconstrueerd wordt er vooral een nieuwe mens geboren. Het is de mens, die in de voetsporen van de goddelijke schepper zichzelf universele eigenschappen toedicht: uomo universalis. Hij tekent zijn ideaal geproportioneerd lichaam in de plattegrond van bijvoorbeeld een kerk in en neemt hierbij de plaats in van de gekruisigde Christus, die in de Middeleeuwse Gothiek de ‘blauwdruk’ van de architectuur vormde. Deze inprenting van ‘the perfect body’ geldt tenslotte alle gebouwen, zowel op het niveau van de stad als op het niveau van het bouwkundig detail. Het gehele architectuuridioom is zo, door en door, door menselijke maatstaven bepaald, dat we spreken over een antropomorfe architectuur. Het is een steen geworden Humanisme, dat overigens de gehele cultuur doortrekt en dat tevens eeuwenlang met alle mogelijke transformaties van hetzelfde motief : de mens als de maat der dingen.

Pas aan het einde van de Moderne Architectuur weerleggen architecten zoals Eisenman het concept van deze antropocentrische architectuur in het onderscheid tussen de ‘presentie’ van de architectuur zelf en haar ‘representatie’ dat als betekenissysteem het gebouw verhult.