OORSPRONG
feiten en ficties in de geschiedschrijving

Alvorens geschiedenis meer systematisch werd geschreven bestond voor iedere cultuur een scheppingsverhaal, waarin aanvankelijk op beeldende en non-verbale wijze de eigen mythologie een achtergrond vormde voor culturele objecten zoals bouwwerken.

Het is een geschiedschrijving van de eeuwige duur, waarin de wereld van de goden de achtergrond vormde van onsterfelijke gebouwen. Gebouwen waren echter net als de mensen sterfelijk; hun feitelijkheid is met de mythe van de eeuwigheid verbonden. Zo gold ook voor de geschiedschrijving zoals die van Herodotes en Homerus, dat de feiten en ficties met elkaar verweven waren. Iedere cultuur kent dus zowel een scheppingsverhaal als een bakermat, waarin de eigen ontwikkeling zou zijn begonnen. Voor een deel is een en ander op feiten gebaseerd, maar voor een ander deel betreft het een fictie. Allereerst kan de geschiedschrijver niet altijd over een volledigheid aan feiten beschikken en verder geldt voor zowel de historicus als voor de architect, dat de betrekkelijke zekerheid van het prille bestaan paradoxaal genoeg bijdraagt aan een notie van eeuwige waarden. Daarom noemen we alle tempels, ook al zijn het nog slechts ruïnes, monumenten: mysterieuze plaatsen om de herinnering levend te houden.

We accepteren dan ook de mythe als een verloren, maar tevens hoopvol ideaal, dat ons mogelijk weer opnieuw zal toevallen. Nog altijd laten we ons meevoeren door de verhalen van Homerus waarin feiten en ficties ook nu nog op gespannen voet staan. We zien de eerste geschiedschrijver Herodotus zich verbazen over de Egyptische cultuur een aanleiding om het 'andere' onder ogen te zien : niet één oorsprong of bakermat, niet één scheppingsverhaal of geschiedenis, maar meerdere narratieve werkelijkheden bepalen ons historisch besef.

Waar de gedachte aan een oorsprong met een geloof of een politieke overtuiging is verbonden voorzag men altijd een ideale toekomst door de lijn van de geschiedenis door te trekken. Het ontwerp van een dergelijke toekomst heet utopie of ideologie, waarin de oorsprong als legitimatie wordt gebruikt : we zouden terug moeten gaan naar het verleden om van de fouten van de ontwikkeling te leren om ons doel te bereiken door de traditie op moderne wijze voort te zetten. Het is een 'houding', die ook samenhangt met de term, theorie, van het Griekse 'theorein', die naast houding ook een 'blik' betekent 'zoals de goden konden zien, dat wil zeggen schouwen'.

Als in de 16e eeuw Vasari de geschiedenis beschrijft van de 'levens van de kunstenaars' ontstaat een 'gepersonificeerde' geschiedschrijving, die tenslotte in de zogeheten 'stijlengeschiedenis' is uitgemond, en welke met de termen : 'geboorte, wasdom en verval wordt aangeduid. Dat wil zeggen dat de werken van de kunstenaars op een biografische wijze werden gerangschikt om tenslotte in een concept van voortschrijdende ontwikkeling van 'schoonheid' te worden beoordeeld. Binnen het klassieke primitieve wereldbeeld golden de 10 boeken van Vitruvius als maatstaven om gebouwen te ontwerpen en te realiseren.
Zijn theorie heeft eeuwenlang via eigentijdse opvattingen de architectuur haar kwaliteit helpen verlenen om, zoals Vitruvius stelde, 'beunhazerij' te voorkomen. Ten onrechte reduceren (!) we vaak zijn complexe theorie tot slechts drie criteria: venustas, firmitas en utilitas met schoonheid als hoogste spiritueel streven als top van een driehoek met de maatstaven stevigheid en nuttigheid als tweezijdige materiële basis. Tegenwoordig maakt het utiliteitsdenken (als hoogste culturele notie) het begrip 'schoonheid' hooguit deel uit van een T.V. programma. ('Schoonheid en Troost') Dit terwijl het begrip 'kwaliteit' algemeen aanvaard lijkt, maar al even complex en discutabel is als het schoonheidsbegrip. Onlangs stelde de architectuurhistoricus Auke van der Woud de vraag naar verloren schoonheid in de bouwkunst via de 19e-eeuwse begrippen "waarheid en karakter". Deze worden bepaald door een persoonlijke visie op óf een bijzondere verschijning van het gebouw óf door zijn "bestemming": de functie.

In onze eeuw is het doelmatige gebouw tezamen met een verantwoorde constructie en budget dé overwegende optie geworden . Dit functionele concept is onder meer door Durand in de 19e eeuw radicaal geformuleerd door met schoonheid als stijlbegrip af te rekenen en alle gebouwen in de geschiedenis op hun functie te herleiden en te rangschikken. Zo was voor hem een tempel verwant met een kerk, een piramide met een mausoleum. Hiermee was een eind gekomen aan het eeuwenlange Vitruvianisme, dat echter nog altijd latent aanwezig is, hetzij genuanceerd en kritisch ingezet hetzij gereduceerd tot een terugkeer naar de conventies. Behalve het Vitruvianisme bestaan nog talloze historische procédés van lange duur, waarin ofwel de 'navolging van de Antieken' (Winckelmann) ofwel 'unevitable trends' (Jencks) werden geponeerd. Hierin is nog altijd het spanningsveld tussen 'verhaal' en 'feitelijke weergave' aanwezig. Recent is de meest intrigerende architectuurroman aller tijden de Hypnerotomachia Poliphili niet alleen volledig vertaald, maar bovendien binnen de actualiteit herschreven.

Deze laatste parafrase van Perez Gomez toont de verhouding tussen erotiek en macht binnen de huidige alom aanwezige technologie van onze omgeving. Destijds ging het de oorspronkelijke auteur Colonna om het architectuurlandschap van de Renaissance te beschrijven door middel van het liefdesverhaal van de hoofpersoon Poliphili. Beide teksten zijn zowel van een fabelachtig erudiet niveau als van een eenvoud, de vertelling eigen. En buiten deze kring van professionele historici en critici zijn er de schrijvers zoals Hella Haasse, Milan Kundera, Umberto Eco, György Konrád, Oek de Jong, Renate Dorrestein e.d. die behalve het 'geheim van de schrijver' zelf uiteen te hebben gezet, hun persoonlijke betrokkenheid met de gebeurtenissen in de tijd hebben opgevat als een zoektocht naar een persoonlijke waarheid, waarin architectuur vaak in de meest brede en intrigerende zin aanwezig is.

Het is typerend voor onze postmoderne tijd, dat ieder zijn orde in de gebeurtenissen aanbrengt. Er zijn dan ook evenveel geschiedenissen als er schrijvers zijn. Onderscheidde Vasari in de Renaissance dus een rangorde in de geschiedenis door via de fasen 'geboorte, wasdom en verval' het ideaalontwerp van de kunst en de architectuur te verantwoorden, zo motiveerden de architecten van de Moderne Beweging aan het begin van de 20e eeuw het ontwerp voor een 'klassenloze' internationale stijl door de oorsprong van de traditie goeddeels te vernietigen. Recent hebben de postmoderne architect en theoreticus ervoor gepleit om uit het kritisch samengaan van traditie en moderniteit een nieuw chemisch huwelijk te smeden. Een huwelijk, dat nu een uitgebreid netwerk aan inhouden en intenties omvat.

Nog altijd blijken feiten en ficties door elkaar te lopen of om met Rorty (grondlegger van de postmoderne filosofie en pragmaticus pur sang) te spreken: laten we de vermeende tegenstelling tussen beiden opheffen.