EXTASE
de crisis en legitimatie van het mateloze

De architectuur van de Barok is niet zonder reden gebaseerd op schouwspel, ze is zonder meer spectaculair. Hetzij in grootte, hetzij in haar complexe vorm lokt ze door haar overrompelende aanwezigheid emoties uit, ze evoceert. Allereerst is het tentoonspreiden van een zwellende, hellende en onderbroken, gespannen vormentaal op het genot gericht. Aldus gaat het om een bij uitstek kunstzinnig ideaal, dat de strenge beheersing van maat en orde, die de Renaissance in haar rigide eindfase uiteindelijk kenmerkte, moet completeren met de grillen van het onverwachte en het groteske. De relativering van de strenge architectuur gaat aanvankelijk gepaard met het spel met de regels : de architect experimenteert opnieuw, vindt een ‘manièra’ uit en zo ontstaat via een subtiel Maniërisme de vaak pompeuze Barok.

De behoefte aan zwier en drama blijkt echter tevens de crisis buiten de architectuur te moeten verhullen : de crisis van de wereldlijke macht en van het geloof in de kerkelijke institutie. En kan men beter een crisis toedekken dan door deze onverhuld als spektakel te tonen ? Applaudiseert immers niet ieder voor hem, die al struikelend een winnende bal terugspeelt ? En indien de crisis door uitersten wordt ontlokt zoals orde en kritiek, geloof en zelfonderzoek, oorlog en absolute macht staat de heersende macht middels de architect nog een middel ter beschikking : de extase. Het bijeenbrengen van conflictueuze tegenstellingen zijn niet meer via het verstand te beheersen, maar het’extatisch extrapoleren van dit kritisch mengsel genereert een subliem effect, dat verbeelding en bewondering creëert en de crisis bezweert.

Zo vormen de villa-boerderijen van Palladio de extatische synthese van zowel een stedelijk als een landelijk ideaal, ze verenigen op sublieme wijze de honger naar eruditie en de nooddruft van het agrarische leven. De ene extrapolatie van dit Humanistisch model is de Sint Pieter te Rome met oa Michelangelo, de ander betreft het paleis te Versailles met onder andere Le Vau en Le Nôtre, terwijl Petersburg als superpositie . van beide concepten de tanende macht van Rusland herstelt. In Wenen is het Fischer von Erlach, die met zijn Ars Combinatoria de hegemonie van de Habsburgers legitimeert.

In de periode van de Barok lijkt – als we het beeld van Sta Theresia door Bernini bekijken- de extase (ek-stasis = vervoering) slechts neer te komen op een buiten zich zelf treden met het verlies van het eigen bewustzijn. Integendeel, het gaat om een volledig beheerste zij het gepassioneerde overgave aan het grootse, het ‘verhevene’ dwz aan datgene dat alle verstand te boven gaat en dat later door de filosoof Kant als het ‘sublieme’ wordt aangeduid. In de architectuur gaat het om het verkennen én uitdagen van de regels van het Renaissance-concept. Aanvankelijk als ‘Manièra’ ingezet, ging het voorts om een spel met de regels door deze door vervorming, vergroting en decentrering zó te sensibiliseren (de strenge regels met gevoel bewerken) dat het bouwwerk letterlijk excentriek werd, Het gaat immers om een spel van verleiding en prestige, waarin beheersing door de regels lijkt te vervallen om plaats te maken voor een theatrale expressiviteit Door het ‘zijns-karakter van het bouwwerk aldus te verhullen ontstaat zo een wereld van ‘schijn’.Vaak met zó’n vermogen dat het tot een schrikbeeld leidt de zogeheten ‘terror’. In onze tijd behandelt de filosoof Baudri11ard de schijnwereld van de huidige verleidingsstrategieën als het ‘simulacrum’.

Een gebouw kan vrees aanjagen, als het de grenzen van zijn eigen vermogen trotseert en de tegenstellingen op de spits drijft. Barok-architectuur komt voort uit het conflict en is tevens de belichaming van. Denk aan de getordeerde reuzenkolommen zoals bij Giuilio Romano, duizelingwekkende koepels zoals bij Guarini en trappenpartijen zoals bij Da Vinci. Ondanks het fragmenteren en conflictueus arrangeren van de diverse elementen van een bouwwerk garandeert de Barok overigens een ‘eenheid in verscheidenheid’ Maar het is dan ook deze vaak imposante kwaliteit, die zowel tot bewondering als tot schrik aanzet.

Het is tenslotte verleidelijk om de wervelende vormen van de barokke architectuur te vergelijken met de recente aandacht voor “curvilineair and fluïd architecture” die recent via geavanceerde computer-toepassingen mogelijk is. Zo trachtte reeds eerder Giedion in zijn boek ‘Space,time and architecture’ de Modeme Architectuur af te leiden van ‘the undulating lines’ terwijl Norberg Schulz zijn vriend en architect Portoghesi de '20e eeuwse Borromini' noemde, omdat diens ontwerpen met hun concave en convexe vormentaal een al even ruimtelijk vermogen tonen om binnen en buiten, respectievelijk het privé- en openbaar domein te bespelen.

Het verhullend vermogen van een golvende architectuur is recent opnieuw actueel. Ofschoon de Barok (zoals de historicus Giedion in de Modeme Architectuur middels zijn idee van ‘undulating lines’ deed), niet straffeloos in het heden kan worden doorgetrokken, is de invloed van de filosofie via Leibniz en Deleuze op een ‘geplooid denken’, gekoppeld aan sprongen in de wetenschap van de huidige chaostheorie, van toepassing als men aan het idee van ‘hyperrealiteit’ denkt, dat de filosoof Baudrillard met de wereld van de schijn : het ‘simulacrum’ verbindt. Het is alleen al dit wat provocerende associëren van gedachtelijnen, dat op zich al een barok denken toont.